💻 Технология

Компютер вируслари нима ва улардан қандай ҳимояланиш мумкин?

4 дақиқа 3 марта ўқилди
Компютер вируслари нима ва улардан қандай ҳимояланиш мумкин?

Компютер вируслари нима ва улардан қандай ҳимояланиш мумкин?

Бугунги кунда компютер ва интернет кундалик ҳаётимизнинг ажралмас қисмига айланган. Биз компютерлардан ишлаш, ўқиш, мулоқот қилиш ва маълумот сақлаш учун фойдаланамиз. Бироқ интернетдан фойдаланиш жараёнида турли хавфлар ҳам мавжуд. Шулардан бири — компютер вируслари ва зарарли дастурлардир.

Компютер вируслари қурилмага зарар етказиши, шахсий маълумотларни ўғирлаши ёки файлларни ишдан чиқариши мумкин. Ушбу мақолада компютер вируслари нима эканлиги, уларнинг турлари ва улардан ҳимояланиш йўлларини кўриб чиқамиз.

Компютер вируси нима?

Компютер вируси — ўз нусхасини бошқа файл ёки дастурларга жойлаштириб, тарқалишга қодир зарарли дастур. У ишга туширилганда компютер тизимига зарар етказиши, файлларни ўзгартириши ёки бошқа қурилмаларга тарқалиши мумкин.

Вируслар зарарли дастурларнинг бир тури ҳисобланади. Умумий зарарли дастурлар эса инглиз тилида малваре деб аталади. Уларнинг асосий мақсади маълумотларни ўғирлаш, тизим фаолиятини бузиш ёки компютер устидан рухсатсиз назорат ўрнатиш бўлиши мумкин.

Компютер вирусларининг асосий турлари

1. Файл вируслари

Файл вируслари компютердаги айрим дастур ёки файлларга бирикади. Зарарланган файл ишга туширилганда вирус ҳам фаоллашиши мумкин.

2. Қуртлар (Ворм)

Қуртлар ўз нусхаларини яратиб, тармоқ орқали бошқа қурилмаларга тарқалиши мумкин. Айрим қуртлар фойдаланувчи аралашувисиз ҳам тарқалади.

3. Троян дастурлари (Трожан)

Троян дастурлари ўзини фойдали ёки оддий дастур сифатида кўрсатади. Фойдаланувчи уни ўрнатгач, дастур яширин зарарли фаолиятни бошлаши мумкин.

4. Жосус дастурлар (Спйваре)

Жосус дастурлар фойдаланувчининг фаолиятини кузатиши, шахсий маълумотлар ва паролларни йиғиши мумкин.

5. Тўлов талаб қилувчи дастурлар (Рансомваре)

Рансомваре компютердаги файлларни шифрлаб, уларни қайта очиш учун пул талаб қилиши мумкин. Бундай ҳужумлар муҳим ҳужжатлар ва расмларнинг йўқолишига олиб келиши мумкин.

6. Реклама дастурлари (Адваре)

Адваре кераксиз рекламаларни кўрсатади, браузер созламаларини ўзгартириши ёки фойдаланувчини номақбул сайтларга йўналтириши мумкин.

Компютер вируслари қандай тарқалади?

  • Номаълум электрон почта хабарлари ва уларнинг бириктирилган файллари орқали.
  • Ишончсиз сайтлардан дастур ёки файл юклаб олиш орқали.
  • Пират дастурлар, ноқонуний активаторлар ва црацк файллар орқали.
  • Номаълум УСБ флешка ва ташқи хотира қурилмалари орқали.
  • Сохта ҳаволалар ва зарарли рекламаларга босиш орқали.
  • Янгиланмаган оператсион тизим ва дастурлардаги хавфсизлик камчиликлари орқали.

Компютер вирус билан зарарланганини қандай билиш мумкин?

Қуйидаги белгилар қурилмада зарарли дастур бўлиши мумкинлигини кўрсатади:

  • Компютер одатдагидан анча секин ишлай бошлайди.
  • Ўз-ўзидан реклама ойналари пайдо бўлади.
  • Браузер бош саҳифаси ёки қидирув тизими ўзгариб қолади.
  • Номаълум дастурлар пайдо бўлади.
  • Файллар очилмайди ёки номлари ўзгаради.
  • Компютер тез-тез қотади ёки кутилмаганда қайта ишга тушади.
  • Электрон почта ёки ижтимоий тармоқлардан сиз юбормаган хабарлар кетади.

Эслатма: бу белгилар ҳар доим вирус борлигини англатмайди. Ускуна носозлиги ёки бошқа дастурий муаммолар ҳам шундай ҳолатларга сабаб бўлиши мумкин.

Компютер вирусларидан ҳимояланишнинг 10 та усули

1. Антивирус дастуридан фойдаланинг

Компютерингизга ишончли антивирус ўрнатинг ва унинг ҳимоя базасини мунтазам янгилаб боринг. Виндовс тизимида Мицрософт Дефендер каби ўрнатилган ҳимоя воситасидан фойдаланиш мумкин.

2. Оператсион тизимни янгилаб боринг

Виндовс, мацОС ва бошқа тизимлар учун чиқариладиган янгиланишлар хавфсизликдаги камчиликларни тузатади. Автоматик янгиланишларни ёқиб қўйиш фойдали.

3. Номаълум ҳаволаларни очманг

Электрон почта, мессенжер ёки ижтимоий тармоқлардан келган шубҳали ҳаволаларга босманг. Айниқса, соврин ютганингиз ёки ҳисобингиз блоклангани ҳақидаги шошилинч хабарларга эҳтиёт бўлинг.

4. Дастурларни расмий манбалардан юклаб олинг

Дастурларни ишлаб чиқарувчининг расмий сайти ёки ишончли иловалар дўконидан юклаб олинг. Номаълум сайтлардаги црацк ва активатор файлларидан фойдаланманг.

5. Муҳим файлларнинг захира нусхасини сақланг

Расм, видео, ҳужжат ва бошқа муҳим маълумотларни ташқи диск ёки ишончли булутли хотирада сақланг. Захира дискини доимий равишда компютерга уланган ҳолда қолдирмаслик рансомваре хавфини камайтиради.

6. УСБ флешкаларни текширинг

Номаълум флешкаларни компютерга улашдан сақланинг. Ишлатишдан олдин уларни антивирус ёрдамида текширинг.

7. Кучли пароллардан фойдаланинг

Ҳар бир муҳим ҳисоб учун алоҳида ва мураккаб парол яратинг. Имкон бўлса, икки босқичли тасдиқлашни (2ФА) ёқинг.

8. Шубҳали электрон хатларга ишонманг

Нотаниш жўнатувчидан келган файлларни очманг. Ҳатто хат танишингиздан келгандек кўринса ҳам, унинг ҳақиқийлигини текширинг.

9. Хавфсизлик деворини ёқиб қўйинг

Фиревалл компютерга кирувчи ва ундан чиқувчи тармоқ уланишларини назорат қилишга ёрдам беради. Оператсион тизимдаги хавфсизлик деворини ўчириб қўйманг.

10. Кундалик ишларда администратор ҳисобидан фойдаланманг

Имкон бўлса, оддий фойдаланувчи ҳисобидан фойдаланинг. Бу зарарли дастурларнинг тизимга кенгроқ ўзгартириш киритиш имкониятини чеклаши мумкин.

Агар компютерга вирус тушса, нима қилиш керак?

  1. Шубҳали фаолиятни сезсангиз, компютерни Ви-Фи ёки интернет кабелидан узинг.
  2. Муаммо бартараф этилмагунча, ушбу қурилмада банк ва бошқа муҳим ҳисобларингизга кирманг.
  3. Ишончли антивирус орқали тўлиқ текширувни ишга туширинг.
  4. Аниқланган зарарли файлларни антивирус тавсиясига мувофиқ карантинга олинг ёки ўчиринг.
  5. Тоза қурилмадан фойдаланиб, муҳим ҳисоблар паролларини алмаштиринг ва 2ФА ни ёқинг.
  6. Зарур бўлса, мутахассисга мурожаат қилинг ва тоза захира нусхадан файлларни тикланг.

Агар файлларингиз рансомваре томонидан шифрланган бўлса, шошилиб пул тўламанг. Тўлов қилиш файллар қайтарилишини кафолатламайди.

Хулоса

Компютер вируслари ва бошқа зарарли дастурлар шахсий маълумотлар, файллар ва қурилма хавфсизлигига жиддий зарар етказиши мумкин. Бироқ антивирусдан фойдаланиш, тизимни янгилаш, шубҳали ҳаволалардан сақланиш ва захира нусхалар яратиш орқали хавфни анча камайтириш мумкин.

Энг муҳими, интернетдан фойдаланишда эҳтиёткор бўлинг. Ҳар қандай файлни юклаб олиш ёки ҳаволани очишдан олдин унинг ишончлилигини текширинг. Рақамли хавфсизлик — ҳар бир компютер фойдаланувчиси учун муҳим одатдир.

Изоҳлар

0
Фикрингизни қолдиринг
Изоҳлар текширувдан сўнг чиқади.

Ҳозирча изоҳ йўқ — биринчи бўлиб фикр билдиринг!

Шу мавзуда

Бўлимга ўтиш →