Протсессор нима ва у қандай ишлайди? Компютернинг мияси ҳақида

Протсессор нима ва у қандай ишлайди? Компютернинг мияси ҳақида
Компютер, ноутбук ёки смартфоннинг энг муҳим қисмларидан бири протсессордир. Қурилмада дастурларни ишга тушириш, ҳисоб-китобларни бажариш ва турли буйруқларни қайта ишлаш айнан протсессор ёрдамида амалга оширилади.
Протсессор кўпинча компютернинг мияси деб аталади. Чунки у дастурлардан келадиган буйруқларни бажаради ва бошқа қурилмалар билан ҳамкорликда ишлайди. Ушбу мақолада протсессор нима эканлиги, унинг қандай ишлаши ва қандай турлари мавжудлигини содда тилда кўриб чиқамиз.
Протсессор нима?
Протсессор (ЦПУ — Централ Процессинг Унит) — компютернинг марказий ҳисоблаш қурилмаси. У дастур буйруқларини бажаради, математик ва мантиқий амалларни амалга оширади ҳамда маълумотларни қайта ишлайди.
Масалан, компютерда калкуляторни очиб, 25 × 4 амалини бажарсангиз, протсессор ҳисоблаш жараёнида иштирок этади ва натижа 100 бўлиб экранда кўринади.
Протсессор она платага (Мотҳербоард) ўрнатилади. У оператив хотира, сақлаш қурилмалари ва бошқа компонентлар билан маълумот алмашади.
Протсессор қандай ишлайди?
Протсессор дастур буйруқларини одатда қуйидаги босқичлар орқали бажаради:
- Буйруқни олиш: протсессор хотирадан бажарилиши керак бўлган буйруқни олади.
- Буйруқни тушуниш: буйруқ қандай амал бажаришни талаб қилиши аниқланади.
- Бажариш: протсессор керакли ҳисоблаш ёки мантиқий амални бажаради.
- Натижани сақлаш: ҳосил бўлган натижа регистр, кеш ёки оператив хотирага ёзилиши мумкин.
Бу жараёнлар жуда катта тезликда ва узлуксиз такрорланади. Шу сабабли компютер бир вақтнинг ўзида кўплаб дастурлар билан ишлай олади.
Протсессорнинг асосий қисмлари
1. Арифметик-мантиқий қурилма (АЛУ)
АЛУ протсессорнинг ҳисоблаш қисмидир. У қўшиш, айириш, кўпайтириш, таққослаш ва мантиқий амалларни бажаради.
2. Бошқарув қурилмаси (Цонтрол Унит)
Бошқарув қурилмаси буйруқлар бажарилишини мувофиқлаштиради. У протсессорнинг бошқа қисмларига керакли бошқарув сигналларини юборади.
3. Регистрлар
Регистрлар протсессор ичидаги жуда тезкор ва кичик ҳажмли хотира жойларидир. Улар ҳисоблаш вақтида керак бўладиган маълумотлар ва натижаларни вақтинча сақлайди.
4. Кеш хотира (Цаче)
Кеш хотира протсессор тез-тез фойдаланадиган маълумотларни сақлайди. Бу маълумотларни қайта олиш вақтини камайтириб, ишлаш самарадорлигини оширишга ёрдам беради.
Протсессор ядроси нима?
Протсессор ядроси — буйруқларни бажаришга мўлжалланган асосий ҳисоблаш қисмидир. Замонавий протсессорларда бир нечта ядро бўлиши мумкин.
Масалан:
- 2 ядроли протсессор: оддий вазифалар учун етарли бўлиши мумкин.
- 4 ядроли протсессор: кундалик ишлар ва кўплаб дастурлар учун мос.
- 6 ядроли протсессор: кўп вазифали ишлар ва айрим ўйинлар учун яхши танлов.
- 8 ядроли ва ундан кўп: мураккаб дастурлар, видео монтаж ва бошқа оғир вазифаларда фойдали бўлиши мумкин.
Ядро сони кўп бўлиши ҳар доим протсессор тезроқ дегани эмас. Архитектура, частота, кеш, энергия сарфи ва дастур оптималлаштирилиши ҳам муҳим.
Протсессор частотаси нима?
Протсессор частотаси унинг ишлаш тезлигини ифодаловчи кўрсаткичлардан биридир. У одатда гигагертс (ГҲз) билан ўлчанади.
Масалан, 3.5 ГҲз частотали протсессорнинг соат сигнали секундига 3,5 миллиард сиклга тенг. Лекин бу унинг секундига айнан шунча буйруқ бажаришини англатмайди.
Частота юқори бўлиши айрим вазифаларда тезликни ошириши мумкин, аммо протсессорнинг умумий унумдорлиги фақат шу кўрсаткич билан белгиланмайди.
Интел ва АМД протсессорлари
Интел протсессорлари
Интел — протсессор ишлаб чиқарувчи машҳур компаниялардан бири. Унинг протсессорлари уй компютерлари, ноутбуклар, иш стансиялари ва серверларда қўлланилади.
Интел Цоре оиласида Цоре и3, Цоре и5, Цоре и7 ва Цоре и9 каби авлодлар мавжуд. Янги моделларда Интел Цоре 3, Цоре 5, Цоре 7 ва Цоре 9 номлари ҳам ишлатилади.
АМД протсессорлари
АМД ҳам компютер протсессорлари ишлаб чиқарувчи йирик компаниядир. Унинг Рйзен оиласи кенг тарқалган.
Рйзен 3, Рйзен 5, Рйзен 7 ва Рйзен 9 моделлари турли даражадаги фойдаланувчилар учун мўлжалланган. АМД протсессорлари ўйин, иш ва профессионал вазифаларда қўлланилади.
Интел ёки АМД протсессорларидан қайси бири яхшироқ эканини фақат брендга қараб аниқлаб бўлмайди. Аниқ модел, нарх ва керакли вазифаларни солиштириш муҳим.
ЦПУ ва ГПУ ўртасидаги фарқ
ЦПУ ва ГПУ иккаласи ҳам маълумотларни қайта ишлайди, аммо уларнинг вазифалари турлича.
- ЦПУ: оператсион тизим ва дастурларнинг турли буйруқларини бажарадиган умумий мақсадли марказий протсессор.
- ГПУ: график тасвирларни қайта ишлаш ва кўплаб бир хил турдаги ҳисоблаш амалларини параллел бажариш учун мўлжалланган график протсессор.
ГПУ компютер ўйинлари, видео монтаж, 3Д графика ва сунъий интеллект билан боғлиқ айрим ҳисоблашларда муҳим аҳамиятга эга.
Протсессор қизиб кетиши нима учун хавфли?
Протсессор ишлаш давомида иссиқлик чиқаради. Агар унинг ҳарорати ҳаддан ташқари ошса, қурилма унумдорликни пасайтириши, беқарор ишлаши ёки автоматик ўчиши мумкин.
Қизиб кетишнинг асосий сабаблари:
- Совитиш тизимида чанг тўпланиши.
- Вентиляторнинг нотўғри ишлаши.
- Совитиш тизимининг етарли бўлмаслиги.
- Термопастанинг эскириши ёки нотўғри суртилиши.
- Ҳаддан ташқари юқори юклама ёки нотўғри созламалар.
Муаммонинг олдини олиш учун компютерни мунтазам тозалаш, совитиш тизимини назорат қилиш ва мос совитгичдан фойдаланиш керак.
Протсессор танлашда нималарга эътибор бериш керак?
- Ядро ва оқимлар сони: кўп вазифали ишларда муҳим аҳамиятга эга.
- Частота: протсессорнинг ишлаш тезлигига таъсир қилади.
- Кеш хотира: тез-тез ишлатиладиган маълумотларга мурожаат қилишни тезлаштиради.
- Авлоди ва архитектураси: янги авлод протсессорлари кўпинча самаралироқ бўлади.
- Она плата мослиги: протсессорнинг сокети ва чипсети она плата билан мос бўлиши керак.
- Қувват сарфи ва совитиш: қувват блоки ҳамда совитиш тизими протсессорга мос бўлиши керак.
- Ички график имконияти: алоҳида видеокарта бўлмаса, протсессорнинг график имкониятларини текшириш зарур.
- Нархи: бюджет ва бажариладиган вазифаларга мос модел танланг.
Қайси иш учун қандай протсессор керак?
- Интернет, ҳужжатлар ва ўқиш: замонавий бошланғич ёки ўрта даражадаги протсессор етарли бўлиши мумкин.
- Дастурлаш: бир нечта дастур билан ишлаш учун яхши протсессор ва етарли РАМ танлаш мақсадга мувофиқ.
- Компютер ўйинлари: кучли ЦПУ ва мос видеокарта биргаликда яхши натижа беради.
- Видео монтаж: кўп ядроли ва унумдор протсессор фойдали бўлиши мумкин.
- 3Д моделлаштириш: кучли ЦПУ ва ГПУ талаб қилиниши мумкин.
Протсессор ҳақида 5 та қизиқарли маълумот
- Замонавий протсессорлар жуда кичик ўлчамдаги миллиардлаб транзисторлардан ташкил топиши мумкин.
- Протсессорлар фақат компютерларда эмас, смартфон, планшет, телевизор ва автомобилларда ҳам ишлатилади.
- Кўп ядроли протсессорлар бир нечта вазифани параллел бажаришга ёрдам беради.
- Протсессорнинг барча ҳисоблаш амаллари электр сигналлари ва транзисторлар ишлашига асосланади.
- Суперкомпютерлар минглаб ёки ундан ҳам кўп ҳисоблаш ядроларидан фойдаланиши мумкин.
Хулоса
Протсессор компютернинг энг муҳим қисмларидан бири бўлиб, дастур буйруқларини бажариш ва маълумотларни қайта ишлаш учун хизмат қилади. Унинг унумдорлиги ядро сони, частота, архитектура, кеш хотира ва бошқа техник хусусиятларга боғлиқ.
Янги компютер сотиб олаётганда протсессорни фақат номи ёки ГҲз кўрсаткичига қараб танламанг. Унинг аниқ моделини, авлодини, бошқа қурилмалар билан мослигини ва сиз бажарадиган вазифаларни ҳисобга олинг.
Ўқувчилар учун савол
Сизнинг компютерингизда қайси протсессор бор: Интелми ёки АМД? Изоҳларда ёзиб қолдиринг!
Изоҳлар
0Ҳозирча изоҳ йўқ — биринчи бўлиб фикр билдиринг!