💡 Қизиқарли маълумотлар

Қора туйнук: коинотдаги энг сирли ва ҳайратланарли

5 дақиқа 2 марта ўқилди
Қора туйнук: коинотдаги энг сирли ва ҳайратланарли

Қора туйнук: коинотдаги энг сирли ва ҳайратланарли ҳодиса

Қора туйнук — коинотдаги тортишиш кучи ниҳоятда кучли бўлган космик обект. Унинг тортишиш кучи шунчалик кучлики, маълум бир чегарадан, яъни ҳодисалар горизонтидан ҳатто ёруғлик ҳам ташқарига чиқа олмайди. Шу сабабли у қора туйнук деб аталади.

Қора туйнуклар астрономия ва астрофизиканинг энг қизиқарли мавзуларидан бири ҳисобланади. Олимлар уларни ўрганиш орқали коинотнинг тузилиши, вақт, фазо ва тортишиш кучи ҳақидаги билимларини кенгайтирмоқда.

Қора туйнук нима?

Қора туйнук — жуда катта масса ниҳоятда кичик ҳажмда жамланган космик ҳудуддир. Унинг атрофидаги тортишиш майдони жуда кучли бўлади.

Қора туйнукнинг энг муҳим чегараси ҳодисалар горизонти деб аталади. Ушбу чегарадан ичкарига кирган ёруғлик ҳам ташқарига қайта олмайди. Шу сабабли қора туйнукни оддий телескоп орқали бевосита кўриш мумкин эмас.

Бироқ олимлар унинг атрофидаги газ, чанг, юлдузлар ҳаракати ва бошқа жисмларга таъсирини кузатиш орқали қора туйнук мавжудлигини аниқлашлари мумкин.

Қора туйнуклар қандай пайдо бўлади?

Қора туйнукларнинг айримлари жуда катта массали юлдузларнинг ҳаётий даври тугаши натижасида шаклланади.

Катта юлдузлар ўзининг ёқилғисини сарфлаб бўлгач, ядро қисмида содир бўладиган жараёнлар ўзгаради. Айрим ҳолларда юлдуз ядроси ўз тортишиш кучи таъсирида кескин сиқилади. Натижада қора туйнук ҳосил бўлиши мумкин.

Бундай жараён кўпинча улкан юлдузларнинг гравитатсион коллапси билан боғлиқ.

Қора туйнукларнинг қандай турлари бор?

1. Юлдуз массали қора туйнуклар

Бундай қора туйнуклар катта массали юлдузларнинг гравитатсион коллапси натижасида пайдо бўлади. Уларнинг массаси одатда Қуёш массасидан бир неча баробар катта бўлади.

2. Ўта катта массали қора туйнуклар

Ўта катта массали қора туйнуклар галактикаларнинг марказий қисмларида учрайди. Уларнинг массаси миллионлаб, ҳатто миллиардлаб Қуёш массасига тенг бўлиши мумкин.

Масалан, Сомон йўли галактикасининг марказида Сагиттариус А* номли ўта катта массали қора туйнук мавжуд.

3. Ўрта массали қора туйнуклар

Ўрта массали қора туйнуклар юлдуз массали ва ўта катта массали қора туйнуклар орасидаги масса оралиғига эга. Улар астрономлар учун қизиқарли тадқиқот обектларидан биридир.

Қора туйнук ичида нима бор?

Бу савол олимларни узоқ вақтдан бери қизиқтириб келади. Умумий нисбийлик назариясига кўра, қора туйнукнинг марказида сингулярлик деб аталадиган ҳолат юзага келиши мумкин.

Сингулярликда назарий ҳисоб-китоблар фазо-вақт эгрилигининг чексиз қийматга боришини кўрсатади. Аммо қора туйнук марказида аслида нималар содир бўлиши ҳозирча тўлиқ аниқланмаган. Буни тушунтириш учун квант гравитатсияси каби янада мукаммал назария зарур бўлиши мумкин.

Қора туйнук вақтга қандай таъсир қилади?

Қора туйнукларнинг энг ҳайратланарли хусусиятларидан бири вақтнинг секинлашиши билан боғлиқ. Эйнштейннинг умумий нисбийлик назариясига кўра, кучли гравитатсия майдонида вақт узоқдаги кузатувчига нисбатан секинроқ ўтади.

Масалан, қора туйнукка яқин жойда бўлган кузатувчи учун вақт узоқдаги кузатувчига нисбатан бошқача тезликда ўтиши мумкин.

Бу ҳодиса гравитатсион вақт секинлашиши деб аталади. У фақат қора туйнукларда эмас, Ер атрофидаги гравитатсия майдонида ҳам мавжуд.

Қора туйнук ёруғликни ҳам ютадими?

Ҳа. Қора туйнукнинг ҳодисалар горизонтидан ичкарига ўтган ёруғлик ташқарига қайта олмайди. Шунинг учун қора туйнукнинг ўзи қоронғи кўринади.

Аммо унинг атрофида газ ва чангдан ташкил топган жуда иссиқ модда тўпланиши мумкин. Бу модда тез ҳаракатланиб, кучли нурланиш чиқаради. Ушбу ёрқин ҳудуд аккретсия диски деб аталади.

Олимлар қора туйнукни қандай аниқлашади?

Қора туйнукни бевосита оддий ёруғлик орқали кузатиш қийин. Шунинг учун астрономлар унинг атрофидаги жисмлар ва нурланишни ўрганадилар.

  • Атрофдаги юлдузларнинг ҳаракатини кузатиш;
  • Иссиқ газ ва аккретсия дискидан чиқадиган нурланишни ўрганиш;
  • Гравитатсион линзаланиш ҳодисасини кузатиш;
  • Қора туйнуклар қўшилишидан ҳосил бўладиган гравитатсион тўлқинларни аниқлаш.

Қора туйнукнинг биринчи сурати

2019-йилда Эвент Ҳоризон Телесцопе халқаро илмий ҳамкорлиги қора туйнукнинг тарихдаги илк тасвирини тақдим этди. Унда М87 галактикаси марказидаги ўта катта массали қора туйнукнинг сояси ва атрофидаги ёрқин ҳалқа тасвирланган.

Бу тасвир инсоният тарихида катта илмий ютуқ бўлди. Чунки у қора туйнуклар мавжудлигини кузатиш орқали ўрганишда янги босқични бошлаб берди.

Сомон йўли марказидаги қора туйнук

Биз яшаётган Сомон йўли галактикасининг марказида Сагиттариус А* деб номланган қора туйнук мавжуд.

Унинг массаси Қуёш массасидан тахминан 4 миллион баробар катта. Олимлар унинг атрофида айланаётган юлдузларни кузатиш орқали мавжудлигини аниқлаганлар.

2022-йилда Эвент Ҳоризон Телесцопе ҳамкорлиги Сагиттариус А* қора туйнугининг илк тасвирини эълон қилди.

Қора туйнуклар Ерни ютиб юбориши мумкинми?

Қора туйнуклар атрофидаги жисмларни кучли гравитатсия билан ўзига тортади. Аммо улар коинотдаги барча нарсаларни узоқдан автоматик равишда ютиб юборадиган улкан чангюткич эмас.

Агар Қуёшнинг ўрнига худди шу массага эга қора туйнук қўйилса, Ер ва бошқа сайёралар ўз орбиталарини деярли аввалгидек давом эттирган бўларди. Бироқ бундай ҳолатда Ерга Қуёшдан ёруғлик ва иссиқлик келмай қоларди.

Ҳозирги илмий кузатувларга кўра, Ер яқинида сайёрамизга хавф туғдирадиган қора туйнук аниқланмаган.

Қора туйнуклар йўқ бўлиб кетиши мумкинми?

Назарий физикада Стивен Хокинг томонидан илгари сурилган Хокинг нурланиши тушунчаси мавжуд. Унга кўра, қора туйнуклар квант жараёнлари сабабли жуда секин энергия йўқотиши ва ниҳоят буғланиши мумкин.

Катта массали қора туйнуклар учун бу жараён ниҳоятда узоқ вақт давом этади. Хокинг нурланиши ҳозирча бевосита астрономик кузатувларда тасдиқланмаган назарий ҳодисадир.

Қора туйнуклар ҳақида 10 та қизиқарли факт

  1. Қора туйнукнинг тортишиш кучи шу қадар кучлики, ҳодисалар горизонтидан ёруғлик ҳам чиқа олмайди.
  2. Қора туйнуклар катта массали юлдузларнинг коллапси натижасида пайдо бўлиши мумкин.
  3. Сомон йўли марказида Сагиттариус А* номли қора туйнук мавжуд.
  4. Қора туйнуклар вақтнинг ўтишига таъсир қилади.
  5. Қора туйнукларнинг ўзи қоронғи бўлса-да, атрофидаги газ жуда ёрқин нурланиш чиқариши мумкин.
  6. 2019-йилда М87 галактикасидаги қора туйнукнинг илк тасвири эълон қилинган.
  7. Қора туйнуклар бир-бири билан қўшилиб, каттароқ қора туйнук ҳосил қилиши мумкин.
  8. Уларнинг қўшилиши гравитатсион тўлқинларни келтириб чиқаради.
  9. Қора туйнуклар коинотдаги энг зич ва кучли гравитатсион обектлар қаторига киради.
  10. Олимлар қора туйнукларнинг ички тузилишини ҳали тўлиқ тушунтириб бера олишмаган.

Хулоса

Қора туйнуклар коинотнинг энг сирли ва қизиқарли обектларидан биридир. Улар тортишиш кучи, вақт ва фазо ҳақидаги тасаввурларимизни янада кенгайтиради.

Замонавий телескоплар, космик кузатувлар ва илмий тадқиқотлар ёрдамида олимлар қора туйнуклар ҳақида тобора кўпроқ маълумот тўпламоқда.

Балки келажакда инсоният қора туйнукларнинг энг катта сирларини ҳам очишга муваффақ бўлар. Ҳозирча эса улар коинотдаги энг ҳайратланарли илмий жумбоқлардан бири бўлиб қолмоқда.

Изоҳлар

0
Фикрингизни қолдиринг
Изоҳлар текширувдан сўнг чиқади.

Ҳозирча изоҳ йўқ — биринчи бўлиб фикр билдиринг!

Шу мавзуда

Бўлимга ўтиш →